από  την Η ΕΠΟΧΗ 31/1/2010
Συνέντευξη με τον πανεπιστημιακό ΑΝΤΩΝΗ ΜΩΥΣΙΔΗ Τη συνέντευξη πήρε
ο Π. Κλαυδιανός

*Είναι, άραγε, αποδοτικότερο που η «Εποχή» απευθύνθηκε για το αγροτικό ζήτημα σε έναν κοινωνιολόγο του αγροτικού χώρου και όχι ένα γεωργό οικονομολόγο;
-Η χώρα μας είχε πάντοτε -και έχει και τώρα- ένα έλλειμμα σοβαρό στην ανάλυση των κοινωνικών της δομών. Παρόλο που είμαστε έως πρόσφατα αγροτική χώρα δεν υπήρχαν ειδικοί κοινωνιολόγοι στις ανώτατες σχολές, παρά ελάχιστοι.

Αντίθετα από άλλες χώρες αν και έχουν μικρότερα ποσοστά αγροτών. Αν όμως δεν γνωρίζεις το θέμα δεν μπορείς να κατανοήσεις ούτε τα αιτήματά του, ούτε τις συγκρούσεις του, ούτε τις αλλαγές που γίνονται από χρόνο σε χρόνο. Θα μένουμε μόνο στα οικονομικά μέτρα, στα «εργαλεία». Έτσι πέφτουμε από τα σύννεφα όταν ξαναβγαίνουν οι αγρότες στους δρόμους. Ούτως ή άλλως είναι μια πολύπλοκη κοινωνική κατηγορία οι αγρότες και οι κάτοικοι των χωριών. Ο αγροτικός χώρος αποτελείται από πολλές μικρές γεωργίες, και το χωριό πια από πολλές μικρές κοινωνίες. Τελείως διαφορετικές γεωργίες που διακρίνονται είτε για γεωλογικούς λόγους - ορεινά, ημιορεινά, πεδινά, νησιωτικά - είτε για κλιματικούς, είτε για το μέγεθος των αγροτικών εκμεταλλεύσεων.

*Πολύ σύνθετο ζήτημα, δηλαδή.
-Ναι, ένας πολύπλοκος, σύνθετος κοινωνικός οικονομικός και παραγωγικός χώρος, ο οποίος έρχεται ν΄ αναμειχθεί ή αναστατωθεί ακόμη πιο πολύ από την κίνηση, τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα, κατοίκων του αστικού χώρου προς την περιφέρεια.

*Πέρα από ενίσχυση της υπαίθρου είναι και όχληση;
-Θα ξαναπώ ότι είναι σύνθετο το πρόβλημα. Άλλοτε ενίσχυση, με την έννοια ότι πολλά χωριά αναζωογονούνται - από Έλληνες ή αλλοδαπούς. Ενίσχυση με την έννοια διαφορετικών απόψεων και αντιλήψεων που έρχονται να μπολιάσουν παραδοσιακές δομές και αντιλήψεις. Αλλά θέλει προσοχή καθώς παρεμβαίνει κανείς σε μια κοινωνία που έχει από εκατονταετίες μια σειρά τρόπους σκέψης, τρόπους ζωής που συνεπάγονται συμπεριφορές, αξίες, στάσεις ζωής. Πρέπει να προσέξει κανείς στην προσέγγιση, μέχρι να μπολιαστούν αυτά τα δυο.

*Ξαναδιάβασα μια συνέντευξη που σου πήρα το 1996. Ανησυχούσες τότε για το πρόβλημα, που από τα ορεινά και ημιορεινά κατέβαινε στις πεδιάδες και κανείς δεν αντιδρούσε. Τι λες τώρα;
-Δυστυχώς δεν είναι πια ανησυχία, αλλά πραγματικότητα που ήδη συντελέστηκε. Λέγαμε, τότε, ότι ο ορεινός όγκος, ως τόπος αγροτικής παραγωγής, με μια δόση υπερβολής, έχει λήξει. Με την εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση των ’50, ’60, ’70. Υποστήριζα, λοιπόν, και με τα πρώτα μου κείμενα το 1986, ότι το επόμενο βήμα θα είναι ο πεδινός χώρος στον οποίο για να λειτουργήσει μία αγροτική εκμετάλλευση θέλει υψηλές επενδύσεις. Θέλεις, επομένως, και καλές τιμές που να ανταποκρίνονται τουλάχιστον στις δαπάνες που κάνει κάποιος. Η πολιτική που διαφαινόταν δεν ήταν σ’ αυτή την κατεύθυνση γι’ αυτό και έλεγα ότι τώρα είναι η σειρά των πεδινών, μικρομεσαίων εκμεταλλεύσεων. Αυτό έχει συμβεί. Έχουμε, δηλαδή, μια μεταφορά γης σημαντική και ας λένε τη δεκαετία του 1980 “χρυσή” για τους αγρότες. Τα ποσοστά της φυγής από το αγροτικό επάγγελμα είναι σχεδόν τα ίδια με την περίοδο της μεγάλης μετανάστευσης.

*Ποιες οι διαφορές με το τότε, που ήταν και οι απαρχές των μεγάλων κινητοποιήσεων;
-Όχι πολύ μεγάλες. Ίσως μόνο κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Π.χ. τότε βασικό προϊόν ήταν το βαμβάκι με την πλεονασματική, όπως λέγανε, παραγωγή. Σήμερα είναι το συνολικό αγροτικό προϊόν που έχει πρόβλημα. Είναι αυτό που λένε καθίζηση των τιμών. Πηγή του είναι πρώτον, οι μεσάζοντες, που το λέμε δεκαετίες αλλά ποτέ δεν το αγγίζουμε. Δεύτερο, η διαρκής και ανεξέλεγκτη άνοδος των τιμών των εισροών, όπως λιπάσματα, μηχανήματα, καύσιμα κ.τ.λ. άρα του κόστους. Τρίτον, τα περίφημα καρτέλ όπως είδαμε στο γάλα. Είναι αυτές τρεις πηγές διαρκείς, αλλά υπάρχουν κι άλλες, μαζί φυσικά με τις συγκεκριμένες πολιτικές της ΚΑΠ.

*Νομίζω, ότι υπάρχει αδυναμία του καπιταλιστικού συστήματος, διεθνώς, να αποδεχθεί τιμές για τα γεωργικά προϊόντα που να εξασφαλίζουν την αναπαραγωγή του αγροτικού νοικοκυριού. Πώς ορίζεται η τιμή, εξ άλλου; Καλύπτει πλην της διατροφικής αξίας, τη συμβολή π.χ., στο οικοσύστημα, στον πολιτισμό, στην υγεία και άλλα πολλά ακόμη;
-Από το 1996, λέγαμε ότι ο αγροτικός χώρος είναι χώρος προς συρρίκνωση. Υπάρχει ένα κεντρικό ζήτημα που στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης αντιμετωπίστηκε από πολλούς αναλυτές με ειρωνεία, του στυλ τι τον θέλουμε τον αγροτικό χώρο. Να εισάγουμε, π.χ., βαμβάκι φθηνό απ΄ την Αίγυπτο κ.τ.λ. Πάντα θα υπάρχουν φτωχές χώρες, εφόσον δεν ορίζονται διεθνή στάνταρ, περιοχές ή χώρες οι οποίες θα έχουν το συγκριτικό πλεονέκτημα, με την έννοια ότι καταφέρνουν οι γεωργοί τους να ζουν με ένα ευρώ την ημέρα. Συνεπώς, ούτε οι ΗΠΑ ή ο Καναδάς με τις μεγάλες φάρμες δεν μπορούν.

*Άρα πρέπει να αντιμετωπισθεί αλλιώς το ζήτημα.
-Ακριβώς. Μία περίπτωση είναι, με την εμπειρία και της κρίσης των σιτηρών πρόπερσι, ότι κάθε χώρα πρέπει να έχει ένα επίπεδο στοιχειώδους αυτονομίας προϊόντων διατροφής, μήπως συμβεί κάτι, όπως και έγινε, π.χ. σε διάφορες χώρες σπέρνοντας την ανησυχία παγκόσμια. Δεύτερον, υπάρχει ένα ζήτημα που έχει να κάνει με την κοινωνία και τη συνοχή της και μέρος αυτής είναι το αγροτικό. Εμείς, επιπλέον, έχουμε το πρόβλημα μιας επί δεκαετίες προβληματικής κρατικής πολιτικής. Έχουμε, επίσης, σοβαρό έλλειμμα στη συλλογική οργάνωση πτυχών της παραγωγής και της εμπορίας  ή αλλιώς δεν έχουμε αξιόπιστο συνεταιριστικό κίνημα που θα οργανώνει και διαπραγματεύεται διαρκώς την ορθή συνέχεια του χώρου.

*Αλήθεια, τι γίνεται με τους συνεταιρισμούς;
-Έχουν απαξιωθεί σε βαθμό πολύ σοβαρό και μάλλον οριστικά. Δεν τους θέλουν καν ως συνομιλητές οι ίδιοι οι αγρότες. Με βάση αυτό, τολμώ να πω, ότι αυτό είναι και το “λάθος” των αγροτικών κινητοποιήσεων, που δεν τα καταφέρνουν να βρουν έναν κοινό λόγο και μια κοινή συλλογικά έκφραση για διαρκή διεκδίκηση υλοποίησης των αιτημάτων τους πέρα από τη συγκυρία των 15ημερων κινητοποιήσεών τους. Πρέπει να καταλάβουν ότι ακόμη και να πάρουν τα 500 ή τα 700 ή όσα εκ. ευρώ ζητούν κάθε φορά που κινητοποιούνται τα δομικά και θεσμικά προβλήματα θα παραμένουν και θα ωθούν διαρκώς σε ένα αδιέξοδο. Δεν υπάρχει κανένα αξιόπιστο όργανο που διαμορφώνοντας κίνημα θα πιέζει συνεχώς για την υλοποίηση τω θεσμικών μέτρων που εξαγγέλλονται. Φανταστείτε, ότι κάποιοι από τους αγρότες ζητούν τώρα από το Υπουργείο να ορίσει το θεσμικό πλαίσιο για την ανασυγκρότηση του συνδικαλιστικού κινήματος! Δεν έχει καμιά δουλειά το Υπουργείο, κατά την άποψή μου να αναμειχθεί. Αυτό πρέπει να είναι υπόθεση των ίδιων των αγροτών.
 

*Νομίζω πάντως, ότι τώρα οι αγρότες θέτουν κάπως πιο συστηματικά, πιο πιεστικά και πειστικά θεσμικά ζητήματα.
-Το ακούμε πράγματι να εκφράζεται αυτό το πνεύμα, εμένα με χαροποιεί. Ιδίως ότι εμφανίστηκαν νέοι αγρότες. Το ζητούμενο είναι να μην ξεχαστούν όταν οι μεν αγρότες γυρίσουν στις δουλειές τους η δε κυβέρνηση δεν νοιώθει την πίεσή τους

*Οι 8.500 νέοι αγρότες, που αναφέρονται, δεν είναι ευκαταφρόνητος αριθμός;
-Σε σχέση με το σύνολο των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, είναι μικρός. Εξ άλλου είναι έως τα 40 ετών, όχι δηλαδή πολύ μικροί. Εχουμε γενικότερο πρόβλημα διαδοχής. Πολλοί νέοι δεν θέλουν να ασχοληθούν με τη γεωργία με τις αβεβαιότητες της και τις πολύμορφες δυσκολίες της. Παρ’ όλα αυτά φαίνεται να υπάρχει μια κινητικότητα.  Επειδή δεν υπάρχουν πολλές διέξοδοι στον αστικό χώρο λόγω ανεργίας, τα τελευταία τριάντα χρόνια πολύς κόσμος μένει μάλλον υποχρεωτικά και άλλοι που επιστρέφουν από τις πόλεις ή επιλέγουν την αγροτική ζωή αντί αυτής στην πόλη. Όλα αυτά συνεπάγονται σημαντικές αλλαγές στην κοινωνική δομή του χωριού. Υπάρχουν π.χ. στοιχεία που αναφέρουν ότι έχουμε υπερδεκαπλασιασμό των απόφοιτων λυκείου ανώτατων σχολών που είναι πια εγκατεστημένοι στον αγροτικό χώρο. Ούτως ή άλλως οι κάτω των 45 ετών αγρότες έχουν τελειώσει τουλάχιστον το υποχρεωτικό Γυμνάσιο. Το 1951 το 38,7% ήταν αναλφάβητοι. Το 1991 ήταν 11%.  Να συμπληρώσουμε ότι οι οικονομικά ενεργοί αγρότες, που δήλωσαν την αγροτική ως κύρια απασχόληση, μειώνονται από 53,9% το 1961 στο 13,4% το 2001. Ίσως τώρα είναι κάτω του 10%. Το πιο, μάλιστα, υψηλό, 33%, ποσοστό μείωσης εντοπίζεται τη δεκαετία ’61 - ’71 με τη μετανάστευση. Το ’71 - ’81 μειώνεται κατά 25,9% και την περίοδο ’81 - ’91 επανέρχεται η μείωση στο 31,2%. Τη λεγόμενη χρυσή περίοδο δηλαδή, με τα χρήματα που προήλθαν από την ΕΕ οι αγρότες έφευγαν. Αυτό δείχνει ότι κατανέμονταν άνισα, τα επωφελούνταν κυρίως αυτοί που ήταν σε θέση να επωφεληθούν και κυρίως οι μεγάλοι αγρότες. Ο πληθυσμός όμως των αγροτικών περιοχών δεν μειώθηκε πάρα πολύ σε απόλυτους αριθμούς. Αυτό σημαίνει ότι αλλάζει η κοινωνική και επαγγελματική σύνθεση των χωριών.

*Άρα τα χρήματα από την Ε.Ε. δεν βοήθησαν, ιδιαίτερα στην ανασυγκρότηση του αγροτικού τομέα και την ενδυνάμωση όλων των αγροτικών εκμεταλλεύσεων.
-Όχι σημαντικά και φυσικά όχι όλες. Πρέπει βέβαια να λάβουμε υπόψη μας ότι το βιοτικό επίπεδο στο οποίο βρίσκονταν οι αγρότες με την ένταξη στην ΕΕ ήταν πολύ χαμηλό. Το μέσο αγροτικό εισόδημα υπολογιζόταν κάτω από το 50% του μέσου αστικού. Άρα, όταν ήλθαν χρήματα ήταν μάλλον εύλογο ένα μεγάλο μέρος να διατεθεί στη βελτίωση του επιπέδου ζωής γενικώς.

*Μια και αναφερθήκαμε στο ζήτημα της δυνατότητας αναπαραγωγής της αγροτικής οικογένειας, αυτό δεν είναι το μείζον ζήτημα σήμερα;
-Υπάρχει μια γενικευμένη παρατήρηση ότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αγρότες θα υπάρχουν πάντα. Το θέμα όμως είναι αν υπάρχει δυναμική. Αυτό δεν προκύπτει από μόνο του. Προκύπτει από μια σειρά ενέργειες των κρατικών μηχανισμών, της πολιτικής βούλησης, των συλλογικών οργάνων, των ίδιων των αγροτών και των επιλογών τους. Μια σειρά δηλαδή από συνιστώσες που θα πρέπει να συγκλίνουν προς τα εκεί. Π.χ. τα προγράμματα Leader, τα προγράμματα περιφερειακής ανάπτυξης κλπ. έχουν στόχους και λέμε ότι τα θέλουμε για να φεύγουν οι αγρότες από το επάγγελμα αλλά όχι από τον τόπο τους. Κινητοποιούμε τους ευρύτερους πόρους της περιοχής, για να κατανεμηθούν τα μέλη μιας οικογένειας σε διάφορες απασχολήσεις και να επιτυγχάνουν ένα συνολικό οικογενειακό εισόδημα μέσα στο οποίο το αγροτικό θα είναι μόνο ένα μέρος. Ενισχύουν δηλαδή την πολυαπασχόληση των αγροτών

*Μα αυτό, ως φροντίδα του Δημοσίου, είναι πάρα πολύ περιορισμένο.
-Ακριβώς. Το ζητούμενο εδώ δεν είναι μόνο πολιτικές που θα δώσουν δεύτερη πηγή εισοδήματος, δεύτερη απασχόληση. Έχει να κάνει με τη βιωσιμότητα του αγροτικού μας τομέα, είναι τι παράγουμε, πόσο, πού. Ο αγρότης έχει κάποιες εκλάμψεις, βρίσκει νέα προϊόντα κτλ. Πάντα θα υπάρχουν αυτά. Το πρόβλημα είναι  με το μεγάλο τμήμα του κόσμου. Για να ζητήσεις να αλλάξει παραγωγή θα πρέπει να του δείξεις και το δρόμο. Ούτε έχουμε πολιτική γι’ αυτό. Όταν λοιπόν δε λύνεις το πρόβλημα, δεν έχεις ένα κέντρο έρευνας της διεθνούς αγοράς κ.τ.λ. δεν γίνεται τίποτε. Στο χωριό μου έχω παραδείγματα δεκάδων συγχωριανών μου, και νέων αγροτών που μπαίνουν στο πρόγραμμα, παίρνουν χρήματα και που στο πλαίσιο αυτό τους ζητούν να βάλλουν άσχετα προϊόντα π.χ. σκόρδα, μελιτζάνες, μπάμιες, κόκκινη πιπεριά. Πού θα τα πουλήσουν; Όταν έρχεται η σοδιά δεν ξέρουν τι θα τα κάνουν. Είδα σε αγροτικό αυτοκίνητο από την Ορεστιάδα σε χωριά των Σερρών ένα ζευγάρι αγροτών να πωλούν σκόρδα, χωριό - χωριό. Τι βγάζει αυτός ο άνθρωπος; Αλλά και οι δικοί μου χωριανοί γυρίζουν με σακούλες μπάμιες κι άλλα προϊόντα να τις πουλήσουν από δω και από κεί ή τα αφήνουν να σαπίσουν. Τελείως ανοργάνωτα πράγματα.

*Έχει, βέβαια, μειωθεί η εύκολη κουβέντα -από πολλούς- ότι οι αγρότες θέλουν να τους κάνουμε το πρωί και τον καφέ τους.
-Κάνουν λάθος όλοι αυτοί που νομίζουν ότι συρρικνώνοντας τους αγρότες - τι τους θέλουμε αυτούς, έλεγαν - θα είναι κάτι θετικό. Σκέφτονται, νομίζω, στην αντίθετη κατεύθυνση αυτού που έλεγε ο αείμνηστος Άγγελος Ελεφάντης, κάποτε. Ότι υπάρχουν μερικά πράγματα που δεν μπορούμε να τα φανταστούμε ή δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε. Ότι δηλαδή αυτό που ονομάζουμε ελληνική κοινωνία που περιλαμβάνει από χιλιετίες αυτό που θεωρούμε αυτονόητο να υπάρχουν ‘αυτοί εκεί πάνου’ δεν μπορούν να διανοηθούν ότι αυτό αν αλλάξει τι θα επιφέρει ως επίπτωση στην κοινωνική συνοχή και τη λειτουργία της κοινωνίας. Όταν έχεις ως αυτονόητα κάποια πράγματα στην καθημερινή σου ζωή, δεν το βλέπεις αυτό.

* Σε άρθρο του στην «Εποχή»  ο Α. Ελεφάντης, με τίτλο: «Για να τρώμε αυτά που μας ζουν και μας αρέσουν» που συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο του με συλλογή άρθρων «Δια γυμνού οφθαλμού» εκδόσεις Πόλις, στις 13/12/1996 σημείωνε: «Μπορούμε, όμως, να φαντασθούμε την ελληνική ύπαιθρο χωρίς το ελάχιστο όριο ανθρώπινου εποικισμού στον οποίο έχει περιοριστεί; Θα είναι δικός μας αυτός ο τόπος χωρίς χωριά, χωρίς παιδιά, χωρίς σχολειά, χωρίς φυτεμένα φυτά; Ένας «τόπος τοπείου», αν κάτι ήθελε να πει ο Εμπειρίκος γράφοντας το τοπίο με έψιλον γιώτα!». 

Έτος «μηδέν» το 2013

*Το 2013 ως σταθμός, δηλαδή η πλήρης κατάργηση των ενισχύσεων, τι θα σημαίνει;
-Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι θα έχουμε πλήρη κατάργηση των επιδοτήσεων. Εκτιμώ ότι δε θα μπορούν να διαχειριστούν το κοινωνικό πρόβλημα που θα ανακύψει. Τι θα τους κάνει τους αγρότες; Οι δικοί μας αγρότες είναι βασικά ήρεμοι. Έχουμε δει Γάλλους, Ισπανούς κ.τ.λ. με ποιο τρόπο αντιδρούν; Εν πάση περιπτώσει, θα δούμε. Αν όμως πάει σ’ αυτή την κατεύθυνση τότε η καταστροφή θα είναι μεγάλη.

*Υπάρχει ένα σταθερό νεοφιλελεύθερο πλαίσιο που στηρίζει αυτή τη μερική επιλογή.
-Ναι, βέβαια, αλλά αυτό δεν μπορεί να γίνει ανεκτό. Και από τους ίδιους. Χθες άκουγα το Σαρκοζί που έλεγε ότι χωρίς την παρέμβαση του κράτους - αναφερόμενος στην κρίση - θα είχαμε τεράστιο πρόβλημα. Αναθεωρούν κάπως τη νεοφιλελεύθερη ευφορία που είχαν. Οι μεσογειακές χώρες, για μια σειρά λόγους, θα έχουν σοβαρότερο πρόβλημα. Αλλά και άλλες θα έχουν, το είδαμε με τους μικρούς παραγωγούς κτηνοτροφικών προϊόντων, γάλακτος κ.τ.λ. στη Γερμανία. Διότι καταστρέφονται κι αυτοί από την πολιτική της ΕΕ. Θα ήταν τραγικό όμως, για τη χώρα μας αν αυτό πάρει πάλι τη μορφή την επιδοματική και όχι την παραγωγική. Διότι θεωρώ ότι δεν μπορεί να κατανοήσει κανείς μια κοινωνία χωρίς έναν αξιοπρεπή αγροτικό χώρο και αξιοπρεπή παραγωγή χωρίς αυτούς που κρατάνε την ύπαιθρο σε μια κατάσταση προσβάσιμη για τους αστούς.

*Η υπουργός απευθυνόμενη στους αγρότες τους είπε ότι το κτήριο του Υπουργείου μπορεί να μην άλλαξε, αλλά άλλαξαν οι ένοικοί του. Αν ήσουν αγρότης τι θα της απαντούσες;
-Μα της απάντησε ένας ήδη ότι υπάρχει και η συνέχεια του κράτους. Θα πρόσθετα: πρώτον, εξαγγείλανε προεκλογικά σχέδια και ισχυρίστηκαν ότι έχουν την πολιτική έτοιμη για να τα υλοποιήσουν. ΄Ηταν εντελώς ανέτοιμοι. Δεύτερον, αυτή η κυβέρνηση ήταν μέχρι και προχθές, είναι οι ίδιοι που οδήγησαν τον αγροτικό χώρο σ’ αυτή την απόγνωση. Τρίτον, πάντα υπόσχονται θεσμικά μέτρα, τα καλύτερα, που θα βελτίωναν την κατάσταση, όπως και τώρα η κ. υπουργός η οποία πρέπει να πω ότι τα ξέρει καλά τα θέματα καθώς ασχολείται με αυτά εδώ και πάρα πολλά χρόνια,. Τα ακούμε όμως κάθε χρόνο. Σου θυμίζω την περιβόητη διαφορά μεταξύ τιμών παραγωγού και καταναλωτή. Ας δούμε και μετά τον καταναγκασμό των κινητοποιήσεων τι θα υλοποιηθεί.

Η εναλλακτική αγροτική παραγωγή

*Διεθνώς, το εναλλακτικό μοντέλο γεωργίας προχωρεί;
-Δεν το βλέπω. Το έλεγα από τότε, είναι μια ευχή, ένα όραμα αλλά θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με την έννοια ότι υπάρχει ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού που ζει από την εκτατική-εντατική γεωργία. Πρέπει, λοιπόν, να τη διασώσουμε. Τα πιο υψηλά ποσοστά εναλλακτικής γεωργίας είναι στην Αυστρία και τη Γερμανία, κάπου 8% - 10%. Είναι ένα όραμα το οποίο όμως δεν είμαι σίγουρος ότι μπορεί να γενικευθεί. Δεν το ξέρω. Από τα διαβάσματά μου βλέπω ότι για τη Γερμανία, όσο προχωρούσε το εναλλακτικό παράδειγμα τόσο ανέκυπτε η ανάγκη να ενταχθεί στο καπιταλιστικό πρότυπο: να μεγαλώσει η παραγωγή κτλ. Οπότε, άρχιζε να μπάζει από διάφορα σημεία.

*Το άλλο σκέλος της, η αγροτική μονάδα στη βάση της οικογένειας;
-Προηγουμένως έθεσες ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Λοιπόν, θα έλεγα το εξής. Ότι αν δεν αλλάξουμε συνολικότερα τρόπο ζωής και καταναλωτικά πρότυπα ως κοινωνία, πώς μπορεί αυτό να επιβιώσει; Διότι αυτό που λες, τι σημαίνει; Η μικρή οικογένεια, π.χ. τεσσάρων ατόμων, θα έπρεπε να παράγει μικρή παραγωγή, δεν μπορεί να προσφεύγει στα λιπάσματα κ.τ.λ., πρέπει να είναι δικτυωμένη με καταναλωτές στον περίγυρό της. Μία σειρά προϋποθέσεις δηλαδή που αυξάνουν το κόστος. Ποιος θα πληρώσει αυτή την τιμή όταν πάντοτε θα μπορεί να έλθει φθηνότερο προϊόν από αλλού; Άρα ξαναρχόμαστε στη συνθετότητα του προβλήματος και στη διαμόρφωση προϋποθέσεων μεταξύ των οποίων είναι και η φροντίδα του δημοσίου για όλα αυτά.
•

TrackBack URI for this entry

Σχόλια (0)

RSS feed Comments