Του
Δημοσθένη Δαγκλή*

Στο οικολογικό πλαίσιο, η συνειδητοποίηση, η φοβική συναίσθηση, η ευθύνη και η δράση συνιστούν σχετικά πρόσφατα ατομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που εμφανίζουν τις τελευταίες δεκαετίες συνεχή κλιμάκωση. Η οικολογική γνώση, ευθύνη και δράση εκφράζουν την «οικολογική αξία», η οποία επομένως συνιστά ταυτόχρονα «πολιτική αξία», είτε στο ατομικό (τουλάχιστον από την εποχή του Αριστοτέλη) είτε εμφανέστερα στο κοινωνικό επίπεδο.
Το ερώτημα που προκύπτει εδώ είναι εάν αυτή η νέα πολιτική αξία μπορεί καλά να εναρμονιστεί ή/και να ενσωματωθεί, να αποτελέσει συστατικό μιας ήδη υπάρχουσας πολιτικής αξίας, ή αποτελεί αυτόνομη και αυτοδύναμη αξία. Εάν δηλαδή υπάρχει, σήμερα, πολιτικο-ιδεολογικό «σχήμα» το οποίο από την ίδια τη φύση του, τα προκείμενά του και τη δράση του μπορεί να ενσωματώνει περισσότερο αρμονικά τη νέα πολιτική αξία. Πιο εύγλωττα και συγκεκριμένα, το ερώτημα μπορεί να διατυπωθεί: εάν η «αντισυστημική» αριστερά, με τη γενική σημασία που συμπεριλαμβάνει όλες τις σημερινές της εκφάνσεις, συνιστά ένα τέτοιο κατάλληλο σχήμα.

Αναγκαία η αλλαγή
της σχέσης του ανθρώπου
με τη φύση

Η σχέση αριστεράς - οικολογίας καλύπτει σημαντικό μέρος της οικο-φιλοσοφικής και οικο- πολιτικής συζήτησης που αναπτύχθηκε έντονα τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα και συνεχίζεται. Η οικολογική κριτική που ασκήθηκε στο υπαρκτο-σοσιαλιστικό μοντέλο ανάπτυξης (επιχειρηματολογία που μπορεί να ξεκινάει από τον περίφημο «φιλο-τεϊλορισμό» του Λένιν κ.λπ.) μεταφέρθηκε εύκολα στη βασική σοσιαλιστική - μαρξιστική θεώρηση, κυρίως με την κλασική καταγγελία της παραίνεσης για «κυριαρχία στη φύση». Παραδείγματα όπως αυτό του φιλο-πνευματιστή και εμπνευστή του «οικολογικού ανθρωπισμού», H. Skolimowski ή ίσως πιο ακραία, αυτό του «ελευθεριακού» M. Bookchin -κατά τον οποίο ο πραγματικός αντίπαλος του μαρξισμού δεν ήταν τελικά ο καπιταλισμός αλλά η φύση(!)- είναι χαρακτηριστικά. Εντούτοις, εμβρυακές οικολογικές απόψεις της μαρξιστικής αντίληψης μπορεί κανείς να ανακαλύψει ακόμα από την εποχή του «Κεφαλαίου». Έτσι π.χ. διαβάζουμε σ‘ αυτό ότι η κεφαλαιοκρατική εκμετάλλευση «…διαταράσσει την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση [...] και επομένως τον αιώνιο φυσικό όρο αέναης γονιμότητας της γης», ή ότι «η κεφαλαιοκρατική παραγωγή αναπτύσσει μόνο την τεχνική και τη συνάρθρωση της κοινωνικής διαδικασίας παραγωγής υπονομεύοντας ταυτόχρονα τις πηγές απ‘ όπου αναβλύζει κάθε πλούτος, τη γη και τον εργάτη» (τ. Ι, κεφ. 13).
Η επέκταση-αναφορά στην πλούσια οικο-φιλοσοφική και πολιτικο-οικολογική συζήτηση που υπάρχει δεν αποτελεί σκοπό αυτής της παρέμβασης και έτσι δεν είναι του παρόντος. Αυτό που τελικά μπορεί να επισημάνει κανείς είναι η ύπαρξη ενός κοινού τόπου των περισσότερων «οικο-στοχαστών» που είναι η γενικότερη αναγνώριση μιας σύνδεσης μεταξύ της αναγκαίας αλλαγής της σχέσης «ανθρώπου με άνθρωπο» και της σχέσης του «ανθρώπου με τη φύση». Η φιλοσοφικο-ιδεολογική γκάμα των προσεγγίσεων πάνω στις προηγούμενες σχέσεις είναι μεγάλη και συνήθως αυτές οι προσεγγίσεις αφορούν ταυτόχρονα και το σχεσιακό τρίπτυχο «Επιστήμη- Τεχνολογία- Κοινωνία».

Η οικολογική αξία
ως de facto πολιτική

Επιστρέφοντας τώρα στο προηγούμενο ερώτημα, είναι προφανής ότι για την αριστερά η απάντηση  είναι καταφατική, εφόσον η προηγούμενη αόριστη έκφραση της «ανθρωπογενούς αιτίας» έχει σήμερα συγκεκριμένο ονοματεπώνυμο που είναι ο (νεοφιλελεύθερος) καπιταλισμός. Υπάρχουν, βεβαίως, και αυτοί που δεν τους αφορά ή απαντούν αρνητικά στο ερώτημα, μεταξύ των οποίων φαίνεται ότι περιλαμβάνονται και οι αυτοδιακηρυχθέντες ως γνήσιοι εκφραστές της νέας οικο-πολιτικής αξίας, όπως είναι οι «Οικολόγοι Πράσινοι» (Ο.Π.). Στα κείμενα της ελληνικής εκδοχής τους συναντούμε γνώριμους (κατά τα ήδη προηγηθέντα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα) όρους και εκφράσεις, όπως «πράσινη οικονομία», «πράσινη κουλτούρα», «πράσινη ταυτότητα», «οραματικό στοιχείο της πολιτικής οικολογίας». Αυτά συνδυάζονται πάντα με τον αναγκαίο «ρεαλισμό», ώστε να εξασφαλίζεται επιτυχώς το τρίτο συγκροτητικό στοιχείο της νέας αξίας, δηλαδή η «δράση». Εδώ παρατηρούμε να διαφαίνεται ως άμεση συνεπαγωγή το κρίσιμο - κομβικό σημείο που είναι η σύζευξη του «νέου» με το «ρεαλιστικό», δηλαδή με την ενδοκαπιταλιστική διαχείριση των προβλημάτων, η οποία οδηγεί, κατά τους Ο.Π. πάντα, στον απεγκλωβισμό «από παλιές οριοθετήσεις που δημιουργήθηκαν με βάση προβλήματα και απαντήσεις που αφορούσαν τον περασμένο αιώνα». Με άλλα λόγια, η ανάγκη εφικτότητας των στόχων «υποχρεώνει» τους Ο.Π. να υπερβούν τις «αγκυλώσεις» (π.χ. μιας «παλαιο-ιδεολογικής αριστεράς»). Στα κείμενα και στις δηλώσεις τους οι Ο.Π. κηρύσσουν μια «νέα αντίληψη ζωής» που θα περιορίζει την «ανθρώπινη απληστία», την «ανθρώπινη πλεονεξία», «θα τιθασεύσει το εγώ» και ταυτόχρονα θα επιδιώκει την «κοινωνική συμφιλίωση»(;). Το πόσο νέες είναι, βέβαια, οι παραπάνω, πολιτικο-ιδεολογικά (σκόπιμα;) ακατέργαστες, ηθικοπλαστικές κατηγορίες συνιστά ένα ρητορικό ερώτημα. Εύκολα μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι ένας αρμονικός συνδυασμός τους με το νέο οικολογικό στοιχείο μπορεί να αναβρεθεί σε παλαιούς «-ισμούς» όπως π.χ. στο Χριστιανισμό (Καθολικισμός - Αγ. Φραγκίσκος της Ασίζης, προστάτης της Φύσης).
Εν πάσει περιπτώσει, για τους Ο.Π., η αναγνώριση αυτής της «νέας αντίληψης ζωής» είναι δεδομένη και, αφού, όπως είδαμε η οικολογική αξία είναι de facto και πολιτική, αποφασίζεται η δημιουργία του «αυτόνομου πράσινου πολιτικού πόλου», ο οποίος υπερβαίνοντας το καθαρά κοινωνικο-κινηματικό επίπεδο υλοποιείται θεσμικά-κοινοβουλευτικά με τη συγκρότηση του «κόμματος των Ο.Π.», ενός κόμματος πολυσυλλεκτικού που διακηρύσσει ότι «διεμβολίζει εγκάρσια το πολιτικό σκηνικό» της χώρας.

Χωρισμός του κράτους
από την επιστήμη

Όμως «η [πολιτική] φύση απεχθάνεται το [ιδεολογικό] κενό». Έτσι η νέα πολιτική οντότητα, ο «αυτόνομος πράσινος πόλος», φαίνεται να εξέρχεται εις άγραν της καταλληλότερης ιδεολογίας που να τον εκφράζει. Αυτή πρέπει να ικανοποιεί τα κριτήρια (και σκοπιμότητες) της αυτονομίας και της πολυσυλλεκτικότητας. Ίσως εκτιμάται τελικά ότι αυτά τα πληροί μια συγκεκριμένη ιδεολογία που είναι μία «ιδεολογία»… της απουσίας ιδεολογίας και ταυτόχρονα μια «ιδεολογία»… των άπειρων προσωπικών ιδεολογιών. Πρόκειται για τον καταλληλότερο υποψήφιο με τον οποίο πιθανόν να φλερτάρει ο χώρος των Ο.Π., δηλαδή το «Δημοκρατικό Σχετικισμό» του Paul Feyerabend (P.F.). (δημοσίευση ομότιτλου αποσπάσματος έργου του P.F. στο επίσημο έντυπο των Ο.Π. , συγγένεια των ιδεών αυτών με κατά καιρούς απόψεις και δηλώσεις στελεχών του χώρου κ.ά.). Υπό την πιθανότητα αυτής της υιοθεσίας (έστω ως υπόθεση εργασίας), και επειδή οι συγκεκριμένες δημοσιευμένες απόψεις του P.F. εντάσσονται λειτουργικά και αναπόσπαστα στο γενικότερο φιλοσοφικό του λόγο, θα αναφερθούμε στη συνέχεια πολύ συνοπτικά σ‘ αυτόν.
Διαπρεπής επιστημολόγος, ο P.F. συμπρωταγωνίστησε στην ιστορικιστική στροφή της (δυτικής) φιλοσοφίας της επιστήμης. Διακρίνεται για τις ανατρεπτικές, «αναρχικές» του απόψεις στο χώρο της θεωρίας της επιστήμης, και όχι μόνον, και θα καταλήξει ότι «αυτό που απομένει είναι οι υποκειμενικές μας επιθυμίες». Ευρυμαθής, γρήγορα επεκτείνει το θεωρητικό του ενδιαφέρον σε όλο το πολυαξιακό πλέγμα της ζωής με όλες τις σημασίες της. «Αντιεξουσιαστής» και εχθρός κάθε επικυρίαρχου «-ισμού» αυτοανακυρήσσεται σε πολέμιο της παγκόσμιας «δικτατορίας» που επιβάλλει η (δυτική) επιστήμη, ο (δυτικός) «επιστημονικός ορθολογισμός». Βασική του θέση είναι το «διαζύγιο», ο «χωρισμός του κράτους από την επιστήμη». Κατά τον P.F. η επιστήμη αποτελεί μία «παράδοση», όπως άλλες που προϋπήρξαν ή υπάρχουν και «όχι αναγκαστικά η καλύτερη». Όλες οι «παραδόσεις» που εμπλέκονται σε κάποιο πρόβλημα θεωρούνται ισότιμες και ισόνομες, και αποφασίζεται αμεσοδημοκρατικά ποια-ες θα προσφέρουν την επιθυμητή λύση. Επίσης «Η γνώση είναι τοπικό αγαθό, σχεδιασμένο για να καλύπτει τοπικές ανάγκες και να λύνει τοπικά προβλήματα».

Η πολιτική είναι αυστηρά υποκειμενική έννοια

Η έκφραση του P.F. «όλα επιτρέπονται» («anything goes») αποτελεί το σύνθημα που χαρακτηρίζει γενικότερα τη φιλοσοφική του σκέψη και προσελκύει έντονες κριτικές (υποκειμενικός ιδεαλισμός, ακραίος διαλυτικός σχετικισμός κ.ά.). Ο P.F. μπορεί να χαρακτηριστεί πολλαπλώς, όπως π.χ. ««μεθοδολόγος« της απουσίας μεθόδου»¹ και ταυτόχρονα, θα λέγαμε, «ιδεολογικός εραστής της ατομικής ευτυχίας». Όπως γράφει με το δικό του ρηξικέλευθο τρόπο «δεν με απασχολεί ούτε η ορθολογικότητα ούτε η επιστήμη ούτε η ελευθερία –τέτοιες αφαιρέσεις περισσότερο κακό κάνουν παρά καλό– αλλά η ποιότητα της ζωής των ατόμων […] που πρέπει να τη γνωρίζουμε από προσωπική πείρα προτού να κάνουμε οποιαδήποτε υπόδειξη για αλλαγές».
Κατά το «Δημοκρατικό Σχετικισμό» του P.F. οι πολίτες, και όχι κάποιοι ειδικοί, αποφασίζουν αμεσοδημοκρατικά για το «τι είναι αληθές ή ψευδές, χρήσιμο ή άχρηστο για την κοινωνία τους» και όχι κάποιοι «αυτιστικοί ειδήμονες», όπως είναι συνήθως «οι φιλελεύθεροι, οι μαρξιστές, οι φροϋδιστές, οι κοινωνιολόγοι κάθε πεποιθήσεως». Ο P.F. αντιμετωπίζει την αντίρρηση ότι οι άνθρωποι πρέπει πρώτα να διδαχθούν να σκέφτονται, ώστε να μπορούν να εκτιμούν και να αποφασίζουν, με επίκληση της «ωρίμανσης» δηλαδή της «γνώσης των παραδόσεων», η οποία όμως είναι πάντα αναπόσπαστη από την «προσωπική εμπειρία». Αυτό που μπορεί κανείς να παρατηρήσει εδώ είναι το πόσο προβληματικός καθίσταται ένας τέτοιος «διάλογος των παραδόσεων», όταν αυτός πρέπει να υπακούει πολύ λιγότερο σε «ορθολογικά» κριτήρια απ‘ ό,τι σε κριτήρια «προσωπικής εμπειρίας» με ύψιστο τελικό κριτήριο αυτό της «ατομικής ευτυχίας». Ο «Δημοκρατικός Σχετικισμός» που προτείνει ο P.F. υπερβαίνει ακόμα και έναν συλλογικό πολιτικο-ιδεολογικό πραγματισμό. Όπως συμπεραίνει ο ίδιος: «Με δύο λόγια, η πολιτική με τη σωστή της έννοια, είναι αυστηρά «υποκειμενική«. Είναι αδύνατο να αναπτύξουμε γι‘ αυτήν «αντικειμενικά« θεωρητικά σχήματα».

Λιγότερος ουτοπικός
ο Δημοκρατικός
Σχετικισμός;

Είναι βέβαιο ότι ο P.F. με τις απόψεις του τάραξε τα νερά μιας «σοβαροφανούς» και «θεσμικής» φιλοσοφικής και (κυρίως) επιστημολογικής συζήτησης. Η επέκταση όμως της ισχύος του «anything goes» στο πολιτικο-ιδεολογικό πεδίο (όπως π.χ. με την πλήρη υποκειμενικοποίηση της έννοιας της «ελευθερίας») δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα και προβλήματα για την πολυπόθητη «ατομική ευτυχία» απ‘ αυτά που επιθυμεί να λύσει. Ένα τέτοιο ερώτημα θέτει π.χ. ο J.F.Lyotard, σχολιάζοντας το «χωρισμό του κράτους από την επιστήμη» του P.F., και διερωτάται: «Αλλά τι θα γίνει με το χωρισμό της επιστήμης από το χρήμα;»² Συνεχίζοντας στο ίδιο πνεύμα μπορούμε να αναρωτηθούμε ρητορικά: Η αποχειραγώγηση της επιστημοτεχνολογικής λειτουργίας και εξέλιξης από τον κυρίαρχο κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής (και τη συνδεόμενη μ‘ αυτόν δυτικοϊμπεριαλιστική καταστροφική επίδραση σε άλλους πολιτισμούς και «παραδόσεις», στην οποία με τόσο πάθος εντρύφησε ο P.F.) μπορεί να είναι πολιτικό αποτέλεσμα εφαρμογής του φεγεραμπεντιανού «Δημοκρατικού Σχετικισμού» του «anything goes»; Επίσης, ο τελευταίος συνιστά …λιγότερο «ουτοπικό» μέσο από την πολιτική ρήξη και τελική ανατροπή της κεφαλαιοκρατίας που επιδιώκει η («αυτιστική»!) αντισυστημική αριστερά;
Η παραπάνω (αναγκαστικά ελλειπτική) σύντομη κριτική σκιαγράφηση των κεντρικών φιλοσοφικών και ιδεολογικών θεωρήσεων του P.F., ίσως μπορεί να προσφέρει μια ιδέα εκτίμησης του «Δημοκρατικού Σχετικισμού», ο οποίος, όπως τονίστηκε ήδη, δεν μπορεί να υιοθετηθεί επιλεκτικά, ούτε βέβαια μόνον χάρη του στοιχείου της «αμεσοδημοκρατικότητας», το οποίο από μόνο του συνιστά παμπάλαιο -τουλάχιστον από τη αρχαιοελληνική εποχή- και ιστορικά διαρκές πολιτικό ιδεώδες.

Δύο πιθανά παραδείγματα

Οι δύο, παρακάτω, φαινομενικά «ακραίες», καταστάσεις, από τις πάμπολλες που μπορεί κανείς να φανταστεί, παραδειγματοποιούν, πιστεύω, γλαφυρά το φεγεραμπεντιανό σχετικισμό:
Α. Τοπική κοινωνία έχοντας το αποκλειστικό δικαίωμα της «τοπικής» γνώσης για τα παιδιά της, αποφασίζει (αμεσοδημοκρατικά) να διδάσκονται αυτά την προέλευσή του ανθρώπου ισότιμα και ταυτόχρονα από τη θρησκευτική (π.χ. Βίβλος) και την επιστημονική (θεωρία εξέλιξης) «παράδοση», ή… μόνον από την πρώτη.
Β. Αναγκαία οικο-επιστημονική παρέμβαση για τη θεραπεία τραυματισμένου (πιθανότατα από «ανθρωπογενή» αίτια) τοπικού οικοσυστήματος, προσκρούει στην (αμεσοδημοκρατικά πάντα αποφασισθείσα) αντίδραση της τοπικής κοινωνίας, που μπορεί να προέρχεται π.χ. από πίστη… σε «ανιμιστικές» δοξασίες.
Κλείνοντας, θέλω να πιστεύω ότι όλα τα παραπάνω σύντομα εκτεθέντα θα συνεισφέρουν στην προσεκτικότερη και ορθότερη εκτίμηση, από πλευράς των οικολόγων - συναγωνιστών, του ιδεολογικού περιεχομένου με το οποίο πιθανόν σκοπεύουν να «γεμίσουν» αυτόν τον «εγκάρσιο διεμβολισμό» που επαγγέλλονται. Υπάρχει ο κίνδυνος το περιεχόμενο αυτό να οδηγήσει σε ιδεολογική σύγχυση ή χίμαιρα. Άλλωστε, η εμφάνιση του κόμματος των Ο.Π. συνιστά σαφή αντίφαση με το πνεύμα και τις ιδέες του P.F., ο οποίος συχνά εκφράζεται υποτιμητικά και απαξιωτικά για τους πολιτικούς «αντιπροσώπους του λαού». Ο πολιτικός «πόθος» για αυτονομία και πολυσυλλεκτικότητα συνεπάγεται εν προκειμένω πολύ «βαρύ ιδεολογικό φορτίο». Όλα αυτά, βέβαια, πάντα υπό την ισχύ της αρχικής εικασίας ότι ο σχετικισμός του P.F. είναι δυνατόν να αποτελέσει τον επίσημο φιλοσοφικο-ιδεολογικό κορμό του πολυσυλλεκτικού «Πράσινου Πολιτικού Πόλου»

Σημειώσεις
¹. Χαρακτηρισμός από τον Αρ. Μπαλτά στο In Memoriam για τον P.F., περιοδικό «Νεύσις», 1995, τ. 2
². J. F. Lyotard (1988) Ç ìåôáìïíôÝñíá Η μεταμοντέρνα κατάσταση, εκδόσεις Γνώση.
**Όλοι οι όροι και οι εκφράσεις που αφορούν τους Ο.Π. είναι από το μηνιαίο έντυπο «Πράσινη Πολιτική» Ιούνιος 2009 - φ. 75, Ιούλιος 2009 - φ.76
***Τα αποσπάσματα που αναφέρονται στον P.Feyerabend είναι από τα τρία έργα του:
P.F. (1983) Ενάντια στη Μέθοδο. Για μια αναρχική θεωρία τα γνώσης, εκδόσεις Σύγχρονα Θέματα
P.F. (1986) Γνώση για ελεύθερους ανθρώπου, εκδόσεις Σύγχρονα Θέματα
P.F. (2002) Αποχαιρετισμός στο Λόγο, εκδόσεις Εκκρεμές

* Μέλος της Π.Ε. του ΣΥΝ Θεσ/νίκης, Φυσικός - δρ Φιλοσοφίας

TrackBack URI for this entry

Σχόλια (0)

RSS feed Comments